Fundacja czy stowarzyszenie? Wiele osób chcących zaangażować się w działalność społeczną lub realizować ważne cele publiczne staje przed dylematem: czy lepiej założyć fundację, czy stowarzyszenie? Choć obie formy to organizacje pozarządowe (NGO – ang. non-governmental organization), różnią się pod względem celu, struktury oraz formalności związanych z ich prowadzeniem. W tym artykule znajdziesz porównanie prawnych aspektów obu form – dzięki temu łatwiej podejmiesz świadomą decyzję.
Fundacja i stowarzyszenie – formy organizacji pozarządowych
Fundacja i stowarzyszenie to z perspektywy prawa organizacje pozarządowe, które podejmują działania m.in. na rzecz społeczeństwa, środowiska, ochrony mienia czy edukacji. Działają one niezależnie od administracji publicznej i nie mają na celu osiągania zysku. Już na etapie planowania warto dobrze przemyśleć wybór formy prawnej, ponieważ ma ona istotny wpływ na sposób funkcjonowania i strukturę przyszłej organizacji.
Fundacja to forma organizacji pozarządowej, której podstawę funkcjonowania stanowi Ustawa o fundacjach z dnia 6 kwietnia 1984 roku. Głównym zadaniem fundacji jest realizacja celów społecznie lub gospodarczo użytecznych, takich jak cele edukacyjne, zdrowotne, naukowe, kulturalne czy ochrony środowiska. Cele fundacji są zazwyczaj jasno sprecyzowane w statucie i nie powinny ulegać częstym zmianom.
Stowarzyszenie to forma organizacji pozarządowej, w obrębie której można sklasyfikować dwie formy działalności – stowarzyszenie rejestrowe oraz stowarzyszenie zwykłe. Podstawą do funkcjonowania każdej z wymienionych struktur jest Ustawa z dnia 7 kwietnia 1989 roku Prawo o stowarzyszeniach, według której różnica między nimi obejmuje rejestrację w Krajowym Rejestrze Sądowym (stowarzyszenia zwykłe istnieją jedynie w ewidencji stowarzyszeń prowadzonej z przez starostę). Stowarzyszenie – niezależnie od przyjętej formy – powstaje z inicjatywy grupy osób, które chcą wspólnie działać w określonym obszarze – czy to hobbystycznym, społecznym, edukacyjnym czy branżowym. Kluczowy w przypadku stowarzyszenia jest element wspólnotowości – członkowie zrzeszają się, by razem osiągać cele.
Choć fundacje i stowarzyszenia często realizują podobne cele, to jednak różnią się w kilku istotnych aspektach. Jedną z kluczowych różnic jest większa swoboda w definiowaniu celów przez stowarzyszenia – mogą one dotyczyć również sfer bardziej abstrakcyjnych, takich jak np. popularyzacja gry w szachy czy promowanie lokalnej gwary. Fundacje natomiast opierają swoje funkcjonowanie na jasno określonym celu, który zostaje zapisany w statucie już na etapie zakładania organizacji. Ewentualna zmiana tego celu bywa skomplikowana i wymaga zgody odpowiednich organów fundacji, a czasem także sądu. Stowarzyszenia są w tym względzie znacznie bardziej elastyczne – ich członkowie mogą na bieżąco dostosowywać kierunek działań do zmieniających się potrzeb i okoliczności. Co więcej, stowarzyszenie może działać również na rzecz swoich członków, podczas gdy fundacja zawsze kieruje swoje działania na zewnątrz – jej beneficjentami są osoby spoza organizacji.
Struktura organizacyjna / zakładanie fundacji i stowarzyszeń
Pod względem struktury organizacyjnej fundacja i stowarzyszenie różnią się w znaczący sposób. Fundacja powoływana jest przez fundatora lub fundatorów i nie zrzesza członków. To fundator określa cele fundacji, wnosi majątek założycielski i decyduje o składzie zarządu. Może również – choć nie jest to obowiązkowe – powołać radę fundacji pełniącą funkcję organu nadzorczego. Głównym organem odpowiedzialnym za bieżące zarządzanie i realizację celów statutowych fundacji jest zarząd. Z kolei stowarzyszenie opiera się na wspólnocie osób. Aby założyć stowarzyszenie rejestrowe, potrzebnych jest co najmniej siedem osób, a w przypadku stowarzyszenia zwykłego – minimum trzy. Stowarzyszenie musi posiadać trzy obowiązkowe organy: walne zgromadzenie członków (czyli najwyższą władzę organizacji), zarząd (odpowiedzialny za bieżącą działalność) oraz organ kontroli wewnętrznej, najczęściej komisję rewizyjną. Kluczowe decyzje dotyczące działalności stowarzyszenia podejmowane są wspólnie przez członków podczas walnego zgromadzenia.
Zakładanie tych dwóch form również przebiega inaczej. Fundację może założyć jedna osoba fizyczna lub prawna. Wymagane jest złożenie oświadczenia o ustanowieniu fundacji w formie aktu notarialnego, a także wniesienie tzw. majątku założycielskiego, czyli środków przeznaczonych na realizację celów fundacji. Minimalna wysokość funduszu założycielskiego zależy od tego, czy fundacja planuje prowadzić działalność gospodarczą. W przypadku fundacji, które nie zamierzają prowadzić takiej działalności, przepisy nie określają konkretnej kwoty, jaką powinien stanowić majątek początkowy. Przyjęło się jednak, że powinien on wynosić od 500 do 1,000 zł – kwota ta uznawana jest za wystarczającą do rozpoczęcia działalności statutowej. Warto jednak podkreślić, że nie jest to wymóg sztywno określony w przepisach. W praktyce zdarza się, że fundatorzy deklarują mniejsze środki na start, a sądy mimo to rejestrują takie fundacje – kluczowe jest, by zgłoszony majątek był realny i umożliwiał choćby minimalne działania zgodne z celami wskazanymi w statucie. Inaczej jest w przypadku, gdy fundacja zamierza prowadzić działalność gospodarczą – wówczas fundator powinien przekazać na działalność gospodarczą fundacji minimum 1.000 zł. Następnie fundację należy zarejestrować w Krajowym Rejestrze Sądowym. Założenie stowarzyszenia wymaga większej liczby osób niż ma to miejsce w przypadku fundacji – co najmniej siedmiu w przypadku stowarzyszenia rejestrowego lub trzech w przypadku stowarzyszenia zwykłego. Na zebraniu założycielskim przyjmuje się statut, wybiera władze organizacji, a następnie składa wniosek o wpis do KRS. Osoby szukające prostszej formy działalności mogą zdecydować się na stowarzyszenie zwykłe – jest ono rejestrowane w starostwie powiatowym, nie posiada osobowości prawnej i ma bardziej ograniczone możliwości działania niż stowarzyszenie rejestrowe.
Istotną różnicą między fundacją a stowarzyszeniem jest kwestia majątku. Fundacja, aby mogła powstać i funkcjonować, musi dysponować własnym majątkiem – może on obejmować środki finansowe, papiery wartościowe, nieruchomości czy inne składniki o wartości materialnej. To właśnie ten majątek stanowi fundament jej działalności. W przypadku stowarzyszenia natomiast posiadanie majątku nie jest warunkiem koniecznym do rozpoczęcia aktywności – kluczowa jest tu przede wszystkim inicjatywa i zaangażowanie członków, a nie zaplecze finansowe.
Finansowanie działalności fundacji i stowarzyszeń
Jeśli chodzi o finansowanie działalności, fundacje często bazują na darowiznach, spadkach, dotacjach i grantach, a jeśli ich statut na to pozwala, mogą również prowadzić działalność gospodarczą. Często przyciągają darczyńców, ponieważ nie mają członków, a ich struktura bywa bardziej stabilna i przewidywalna. Stowarzyszenia natomiast finansują się przede wszystkim ze składek członkowskich, choć również mogą pozyskiwać środki z dotacji, zbiórek publicznych czy prowadzenia działalności gospodarczej. Dużym źródłem finansowania dla stowarzyszeń są też środki publiczne, zwłaszcza samorządowe oraz 1,5% podatku dochodowego.
Którą formę wybrać?
Jeśli planujesz działać samodzielnie lub z niewielkim zespołem, chcesz mieć pełną kontrolę nad organizacją i dysponujesz majątkiem początkowym – fundacja będzie bardziej odpowiednia. To dobre rozwiązanie także wtedy, gdy masz jasno sprecyzowany cel i szukasz stabilnej, długofalowej formy działania, na przykład w postaci instytutu czy funduszu stypendialnego. Z kolei, jeśli zależy Ci na wspólnocie, współdecydowaniu i pracy zespołowej, a nie chcesz działać sam, lepiej sprawdzi się stowarzyszenie.
Podsumowując, nie ma jednej uniwersalnej odpowiedzi – wszystko zależy od charakteru planowanej działalności, liczby zaangażowanych osób, a także Twoich oczekiwań wobec struktury i sposobu zarządzania organizacją. W razie wątpliwości warto skonsultować się z prawnikiem, który pomoże dobrać optymalną formę i przeprowadzi przez proces rejestracji.